Home Author
Author

Draganka Mijic

Slikam na svili i pišem tekstove za blog Putem niti. Povezala sam niti sa slikanjem na svili, putovanjima i mestima koja su važna za ručni rad i stvaranje na tekstilu.

Vodopad Ripaljka

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Vodopad Ripaljka nalazi se u klisuri reke Gradišnice na planini Ozren kod Sokobanje. U junu nakon obilnih kiša bila sam kod vodopada koji je, zbog velike količine vode, pokazao svoju lepotu u punom sjaju. Tokom sušnih leta i jeseni vodopad nestane jer reka Gradišnica presuši.

Vodopad se nalazi na nadmorskoj visini od 420 metara. Silazak do vodopada kroz šumu je uređen, na delovima veoma strm. Na samom početku staze čulo se tutnjanje vode sa vodopada kako odjekuje kroz šumu planine Ozren.

Pre glavnog vodopada jedna rečica se atraktivno sa mnogo vode spušta do reke Gradišnice. Ona je napravila prelepe slapove spuštajući se preko kamenja. Donela je mnogo vode koja se malo nizvodno još atraktivnije i glasno u obliku vodopada Ripaljka spušta sa visine od desetak metara i odlazi dalje. Pojavljuju se različiti podaci o visini vodopada 11, 14 i čak 17 metara.

Vodopad Velika Ripaljka, planina OzrenPadanje vode sa te visine stvara veliku buku koja dodatno pojačava celokupan doživljaj. Kapljice vode prilikom pada raspršavaju se u blagu izmaglicu koja se formira oko vodopada. Prijatan je osećaj kada kapljice padaju po licu, kao da padaju male meke snežne pahulje.

Pored velikog vodopada postoji i mali vodopad izvan kanjona kod samog izvora reke koji je takođe lep. Sve zajedno: izvor, tok i klisura reke Gradašnice, vidopadi Velika i Mala Ripaljka čine Spomenik prirode Ripaljka koji je zaštićen zakonom.

U blizini Specijalne bolnice za plućne bolesti Ozren nalazi se park – izletište. U blizini jezerceta reka Gradišnica pravi zanimljiv slap Mala Ripaljka, koji obogaćuje ceo park.

Vodopad Mala Ripaljka, planina OzrenJoš 11.04.1949. godine država FNRJ – odnosno Zavod za zaštitu i naučno proučavanje prirodnih retkosti NR Srbije država je stavila pod zaštitu vodopade Velika i Mala Ripaljka na rečici Gradišnici. To je prvo prirodno dobro stavljeno pod zaštitu države.

Taj datum, 11.  april, određen je kao Dan zaštite prirode u Republici Srbiji.

Tozluci

Tozluci

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Na izložbi ’’Nasleđe’’ u Etnografskom muzeju izloženi su zanimljivi predmeti jarke narandžaste boje. Liče na čarape a nisu čarape, zovu se tozluci. Grejači za noge, od kolena do gležnja. Imaju praktičnu ulogu kada je hladno vreme. Ovaj par koji je izložen imao je i dekorativnu stranu, jake pozitivne boje sigurno su blistale u snegu.

Tozluci su muške narodne nošnje, retki su krajevi gde su izrađivani i za žene a gde jesu bili su drugačiji nego ovi za muškarce. Napravljeni su od sukna, čoje i gajtana (crvenih, žutih i crnih), i druga kombinacija boja gajtana: bela, žuta i crvena.

TozluciTalasaste linije u gornjem i srednjem delu predstavljaju poseban ukras ali i dinamiku. Zakopčavaju se u donjem delu a taj deo je iznutra obložen čojom.

Deo odeće koji se koristio u Srbiji u 19. veku. Ukrašavaju i štite noge od kolena do članaka. Sa jedne strane ukrašeni su šarama. Poznati su i pod imenom kamašne.

Na fotografiji su tozluci iz Severne Makedonije, sa početka 19. veka iz etnografske kolekcije slikarke Nadežde Petrović koja je prikazana na izložbi ’’Nasleđe’’ u Etnografskom muzeju u Beogradu.

Pregača

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Pregača je deo narodne nošnje u Srbiji i u nekoliko drugih država na Balkanu. Uglavnom je bila tkana od vune, mali procenat se izrađivao od pamučnog platna. Pregača se nosila preko haljine opasivanjem i vezivanjem u struku. Ukrašavane su prilikom tkanja raznobojnim linijama i motivima ili su dodatno vezeni detalji. Često su sa strane dodavane crne rese od vunice ili čipka.

Pregača kao komad odeće bila je veoma praktična, služila je za zaštitu odeće ali je istovremeno imala i dekorativnu ulogu.

Prve izrađene pregače bile su pravougaonog oblika tkane pa preko ukrašavane vezenjem nitima bojene vune. Žene su imale pregače za svakodnevnu upotrebu i za svečane prilike. Pregačama koje su koristile svakodnevno prilikom tkanja dodavane su vodoravne šare od niti drugih boja.

Za svečane prilike tkane su od tanje vune a ponekad i dodavanjem pamuka. Rombovi i ornamenti sa pirotskih ćilima česti su ukrasi koji su tkanjem bili na pregačama. Vezenjem su se najčešće dodavali raznobojni cvetovi i drugi floralni motivi.

Pregače iz etno kolekcije Nadežde PetrovićU drugoj polovini 19. veka gradske žene počinju da nose pamučne kecelje ukrašene ornamentima u boji dok u selima žene nose ručno rađene pregače od vune. Sve više se koristi pliš za izradu kecelja jer je kao materijal pogodan za dodavanje ukrasa vezom i zlatovezom.

Sredinom 20. veka pregače se više ne nose masovno. Praktičnu ulogu pregače zamenila je kecelja koja se izrađivala od pamučnih i drugih materijala i najviše su je nosile domaćice.

Danas se kecelja, kao zaštitni predmet, koristi u mnogim zanimanjima kao deo uniforme (mesari, kelneri, kuvari, pekari, sobarice…). Nose je i muškarci i žene. Imaju savremeni dizajn i najčešće imaju štampan logo firme.

Na izložbi ’’Nasleđe – etnografska kolekcija Nadežde Petrović’’ nalazi se nekoliko izuzetno lepih pregača koje datiraju iz 19. veka. Većinom su to pregače koje je slikarka prikupila iz Srbije i Severne Makedonije. Fotografije su napravljene na ovoj izložbi.

Izlozba Nasledje u Etnografskom muzeju

Etnografska kolekcija Nadežde Petrović

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Izložba etnografskih predmeta iz kolekcije Nadežde Petrović u Etnografskom muzeju predstavlja uvid u još jednu oblast kojom se velika slikarka bavila. Početkom 20. veka tokom svojih putovanja kroz Srbiju i okolne zemlje (Makedoniju, Bosnu i Hercegovinu…) prikupljala je ručno rađene odevne i ukrasne predmete. Poštovala je ručni rad samoukih žena, mnoge tekstilne predmete koje je videla svrstala je u primenjenu umetnost – narodnu umetnost.

Deo tih radova, tačnije 52, izloženi su u Etnografskom muzeju na izložbi pod nazivom ’’Nasleđe’’ koja je organizovana povodom 150 godina od rođenja slikarke.

Njene velike, već izbledele fotografije, prvo je što sam videla na ovoj izložbi. Podsetile su me na njeno stvaralaštvo u više oblasti – slikarstvo, fotografiju, pisanje…

Fotografije ateljea u Parizu (radni prostor vajara Ivana Meštrovića u kome je Nadežde Petrović slikala od 1910 – 1912. godine) i niz porodičnih fotografija koje je uradila slikarka deo su ove izložbe i dočaravaju dve velike Nadeždine ljubavi fotografiju i ručno rađene predmete narodne umetnosti.

Pariski atelje Nadežde Petrović 1910. godine ukrašen ručno radjenim predmetimaNa centralnom mestu na izložbi nalazi se fotografija iz pariskog ateljea. Na fotografiji se vide ručno rađeni dekorativni tekstilni predmeti: vezeni peškiri i stolnjaci, pregače, ćilimi… Tu je i suknja kojoj je dala ulogu ’’tapiserije na zidu’’.

Sa ponosom je predstavljala ručne radove gde god se kretala ili boravila u inostranstvu: Minhenu, Parizu, Rimu, Beču…

Nadežda Petrović je bila veliki poštovalac ručnih radova. Za mnoge od njih govorila je da čine narodnu umetnost. Živela je u vreme kada su se u evropskim gradovima organizovale izložbe radova od tekstila koje su uglavnom radile žene na selu koje su bile primorane da za sebe i ukućane izrađuju odeću od lana i vune. Kombinovale su ih sa drugim materijalima (svilom i pamukom) u zavisnosti od bogatstva porodice. Tkale su, plele, heklale, šile, vezle, izrađivale nakit…

Etnografska kolekcija Nadežde petrović na izložbi u Etnografskom muzeju u BeograduDevojačke spreme bile su prava riznica bogato ukrašenih haljina, prsluka, marama, peškira, čarapa… Spreme su rađene godinama – deo je bio namenjen za poklone članovima nove porodice i svatovima a deo je bio nevestina lična odeća.

Mnogi od tih primeraka bili su mala umetnička dela koja su kasnije prikupljana od strane kolekcionara u zemlji ali su prodavana i kupcima iz inostranstva.

Nadežde Petrović je ukazivala na opasnost da kupci iz inostranstva mogu odneti sve te vredne radove koji predstavljaju izraz i ’’dušu’’ naroda. Zato je i sama prikupljala ’’umetničke’’ primerke do kojih je došla.

Znala je i ukazivala da je važno da se predmeti koji se nalaze kod porodica u selima i koji su ručni rad moraju prikupljati i sačuvati za muzeje jer će u budućnosti oni biti primerci od kojih će se zasnivati tradicija naše zemlje.

Sada je deo etnografskih predmeta koje je prikupila izložen u muzeju baš kako je Nadežda želela.

Sa izložbe izdvajam haljine ukrašene vezom, nekoliko rukava sa ženskih haljina i košulja koji su ukrašeni vezom, mnogo nakita: pafte, minđuše, grivne, igla za kosu, ogrlice, narukvice, prstenje… Nadežda je izabrala i sačuvala najlepše do kojih je došla na terenu.

Pafte deo nakita iz etnografske kolekcije Nadežde PetrovićBoje su izražajne jake, pozitivne, one kroz izuzetno dobro urađen vez daju lepotu predmetima. Crvena, najčešće jarka bordo, žuta, narandžasta, ponegde roze, zelena, plava i crna…

Primerci sa kosovskim vezom izdvajaju se svojom lepotom i zaslužuju divljenje. Nadežda Petrović je posedovala haljinu od platna ukrašenu kosovskim vezom u kojoj je i fotografisana. Divila se vezovima koje su radile žene sa Kosova.

Na svojim slikama ostavila je zabeležene: pejzaže i predele, život na selu, portrete, seljanke u obavljanju raznih poslova… Kroz prikazivanje žena u obavljanju poslova u polju isticala je težak život i položaj žene na selu, zalagala se da obrazovanje bude ženama dostupnije…

Na njenim slikama žene su bile u nošnjama, na delovima se naslućuje bogatstvo šara, istaknuti su ukrašeni delovi, ali nisu jasne linije već je sve predstavila blagim konturama ornamenata.

Fotografija Nadežde Petrović u narodnoj nošnji iručno rađeni haljina i jelekZašto je svoju kolekciju etnografskih predmeta ponela u Pariz?

Pripremajući se za odlazak u ’’grad umetnosti’’ na usavršavanje znala je da su jugoslovenski umetnici planirali da naprave izložbu na kojoj bi pored njihovih slika bili izloženi i ručni radovi – ćilimi, narodne nošnje, čipke… Planirala je da pored svojih slika izloži i ručne radove iz etnografske kolekcije. Želela je da svetu pokaže prelepe ručne radove. Na žalost, nije realizovala tu ideju.

Pored toga deo predmeta ponela je kao materijal za studije o narodnim vezovima koje je nameravala da radi tokom boravka u Parizu.

Svi etnografski predmeti koji su bili u ateljeu kao i njene slike i crteži ostali su u Parizu (ostavila ih je jer je nameravala da se vrati). Pariz je napustila i vratila se u Beograd zbog loše materijalne situacije.

Zbog ratova koji su se desili u Pariz se nikada nije vratila, svi njeni predmeti vraćeni su u Beograd tek 1919. godine kada ih je Ministarstvo prosvete otkupilo od njenih naslednika.

Izložbu u Lionu 1917. godine ’’Srpska umetnost i domaća radinost ’’ organizovala je Srpska trgovačka komora sa ciljem da preko izložbe svet podseti da je u Srbiji ratno stanje i da je njena teritorija okupirana. Na izložbi su bile tri Nadeždine slike (bilo je to prvo izlaganje slika nakon njene smrti) i cela kolekcija etnografskih predmeta (prvi i jedini put predstavljena u svetu).

Sa izložbe ''Nasleđe'', kolekcije etnografskih predmeta Nadežde Petrović, u Etnografskom muzejuKod nas deo kolekcije iz pariskog ateljea prikazan je 2021. godine na izložbi ’’Zlatnom rukom i srebrnim srpom’’ u Umetničkoj galeriji ’’Nadežda Petrović’’ u Čačku.

Prikupljanjem tekstilnih predmeta i njihovim pokazivanjem u inostranstvu ponosno je predstavljala svoj narod i isticala lepotu narodne umetnosti.

Izložba će trajati do 01. septembra 2023. godine.

grad Trstenik na obali Zapadne Morave

Trstenik – grad na obali Zapadne Morave

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Kneginja Milica Hrebeljanović, monahinja Jefimija i manastir Ljubostinja najviše me asociraju na grad Trstenik. One su u blizini ovog gradića živele nakon Kosovskog boja i odatle ’’vodile borbu’’ sa Turcima pregovaranjem i uspevale su važnim diplomatskim poslovima. Ljubostinja je poznat manastir smešten u prirodi koji nosi i širi duhovnost u ovom kraju.

Od neolita do danas

Vekovno postojanje Trstenika svedoče arheološka nalazišta iz perioda neolita, iz rimskog doba i iz srednjeg veka. Istakla bih da su Rimljani na teritoriji današnjeg Trstenika u trećem veku nove ere zasadili vinovu lozu.

Rimljani su na prostor Trstenika stigli u 1. veku. U 3. veku doneli su i zasadili vinovu lozu. U to vreme na vlasti je bio car Prob poznat po tome što je ukinuo Dioklecijanovu zabranu sadnje vinove loze izvan Italije. Dozvolio je da se vinova loza sadi u krajevima u kojima su vladali Rimljani.

Od Rimljana do danas u okolini Trstenika talasa se more vinograda. Stare sorte vinove loze i prefinjena vina privlače prave ljubitelje ovog pića. Danas je proizvodnja kvalitetnih kalemova vinove loze ozbiljan posao u ovom kraju. Znanje se prenosi u porodici sa kolena na koleno.

Spomenik kneginji Milici

Spomenik kneginji Milici nalazi se na trgu u centru grada. Skulptura kneginje Milice (autor je vajar Dragoljub Dimitrijević) i isticanje njenog lika u javnosti izražava poštovanje prema kneginji. Postavljena je povodom 610 godina od smrti kneginje 2016. godine. Novac za podizanje spomenika obezbedila je  Radmila Milentijević (profesor u Njujorku, dva puta ministarka u Vladi SRJ i Vladi Srbije).

Spomenik kneginji Milici u TrstenikuSkulptura je od bronze, visoka je tri metra i dominira trgom. Inspiracija za njenu izradu bila je freska kneginje Milice u prirodnoj veličini iz manastira Ljubostinja. Manastir se nalazi u blizini Trstenika u dolini Ljubostinjske reke. Zadužbine je kneginje Milice sagrađen u moravskom stilu od kamena i opeke.

Ko je bila kneginja Milica? Odgovor je: državnica koja je vladala dok je njen sin Stefan Lazarević bio maloletan, kasnije kada je preuzeo vlast bila mu je savetnica, pisala je poeziju, bila književnica, ktitorka manastira i supruga kneza Lazara koji je poginuo u Kosovskom boju.

Manastir Ljubostinja

Manastir Ljubostinja je duhovni centar ovog kraja i kulturno dobro od velikog značaja. U ovom manastiru poslednje dane živela je monahinja Jefimija, prva pesnikinja i primenjena umetnica. Izvezla je i ispisala, Pohvalu knezu Lazaru, važno delo srednjovekovne književnosti. Manifestacija ’’Jefimijini dani’’ posvećena je monahinji Jefimiji i održava se u junu svake godine u Trsteniku i porti manastira Ljubostinja.

Kneginja Milica je nakon Kosovskog boja i pogibije kneza Lazara preuzela državničke poslove i neko vreme upravljala državom. Zatim se povukla u manastir i zamonašila, dobila je ime Evgenija. U manastiru sa njom bila je Jefimija. Obe su umrle i sahranjene u ovom manastiru.

Mali grad duhovno bogat

Crkva Svete Trojice u centru Trsenika građena je između 1898. i 1900. godine. Na istom mestu već je postojala stara manja crkva. Neomoravski stil – ovo je prva crkva sagrađena u tom stilu. Bila je model po kome su se gradile crkve početkom 20. veka.

Crkva Svete Trojice u TrstenikuU crkvi su sačuvani delovi starog ikonostasa iz 1848. dok je novi naslikan oko 1930. godine. Uz crkvu naknadno je sagrađen zvonik visok 33 metra. Na zvoniku nalazi se sat koji se vidi sa sve četiri strane. U porti crkve, kao i u porti manastira Ljubostinja zasađena je vinova loza donesena iz Hilandara. Zvona su postavljena 1926. godine dok su prethodna skinuta i pretopljena u Prvom svetskom ratu. U toku je oslikavanje unutrašnjosti hrama.

Najstarija kuća u Trsteniku

Najstarija zgrada u Trsteniku je kuća poslanika Petra Katića iz druge polovine 19. veka. Moravska kuća sa malo elemenata orijentalne arhitekture. Krase je dva velika balkona. Proglašena je za spomenik kulture od velikog značaja.

Najstarija kuca u Trsteniku

Pletene čarape

U vreme dok se odeća izrađivala ručno za trstenički kraj bile su karakteristične visoke pletene i vezom ukrašene muške čarape za svečane prilike koje su, verovatno,  zaslužne što narod iz ovog kraja zovu Čarapani.

Pletene muške čarape, Trstenik

Istorija

Na desnoj obali Zapadne Morave smestio se Trstenik, grad od oko 15 000 stanovnika. Nalazišta iz perioda neolita govore o ranoj naseljenosti ovog područja, u selima Stragari i Poljani nalaze se najznačajnija nalazišta.

Pored ovih ima i nalazišta iz rimskog doba a poznata su i srednjovekovna utvrđenja Gradište i Jerinin grad. Najznačajniji pronađeni deo jeste ilirsko-grčki šlem iz 5 veka pre nove ere (dobro očuvan sa pravougaonim otvorom). Pronađen je 1870. godine na mestu starog Trstenika i čuva se u Narodnom muzeju u Beogradu.

Godine 1427. Turci su osvojili Trstenik. Usledio je niz ratova između Austrije i Turske, Srbi su uvek bili na strani Austrije. Za vreme Kočine krajine, poslednjeg tursko-austrijskog rata potpuno je spaljen manastir Ljubostinja jer se u njemu nalazio štab Kočine krajine i sam komandant.

Nakon Prvog svetskog rata sagrađen je Trstenik i danas stari deo grada čine objekti iz tog perioda. Nakon Drugog svetskog rata usledio je brzi industrijski razvoj ovog kraja od kojih je najznačajnija i najveća bila fabrika Prva petroletka.

Istorija ovog kraja svedok je uspona i rušenja, propadanja i obnavljanja ali poslednje dve decenije mladi odlaze a to je najveći gubitak. Sve što se u istoriji srušilo ljudi su obnovili ali kada odu ljudi onda nema ko da radi i obnavlja. Da li će na ovaj način sami stanovnici napuštanjem srušiti svoj zavičaj pokazaće vreme.

Jefimijini dani 2023

Jefimijini dani u manastiru Ljubostinja 2023

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

U junu svake godine u Trsteniku i manastiru Ljubostinja održava se manifestacija ’’Jefimijini dani’’ posvećena prvoj srpskoj pesnikinji Jefimiji. Reči, muzika i pokret prenose poruke umetnika na ovoj kulturnoj manifestaciji. Nagrada ’’Jefimijin vez’’ je kopija Pohvale knezu Lazaru i dodeljuje se za najbolju knjigu pesama objavljenu u protekloj godini.

Monahinja Jefimija (despotica Jelena Mrnjavčević) je pomagala kneginji Milici u vaspitanju dece i obavljanju državničkih poslova nakon pogibije kneza Lazara. Na crvenoj svili zlatnim nitima ispisala je pesmu-molitvu ’’Pohvala knezu Lazaru’’.

Ove godine dodela nagrada bila je u Domu kulture Trstenik, zbog lošeg vremena. Dobitnik nagrade ’’Jefimijin vez’’ je Bratislav R. Milanović za zbirku pesama ’’Plava meduza’’.

Nagrađeni pesnik tokom Jefimijinih dana u 2022. godini bio je Slobodan Jović za zbirku pesama ’’Isusov trn’’.

Prvi Jefimijini dani održani su u junu davne 1971. godine. Organizatori su bili Radnički univerzitet ’’Đuro Salaj’’ iz Beograda i Zajednica kulture opštine Trstenik. Na ovoj manifestaciji pored ostalih stihove je govorila i pesnikinja Desanka Maksimović.

Sledeće godine, 1972. manifestacija je dobila novi naziv ’’Dani pesnikinja i vezilja’’ pod kojim se održala samo dva puta jer je ukinuta. Nije se održavala sve do 1991. godine kada je obnovljena pod imenom ’’Jefimijini dani’’, od tada održava se svake godine.

Jefimijini dani, Manastir LjubostinjaDanas je manifestacija ’’Jefimijini dani’’ pravi primer za promociju kulturnog i duhovnog nasleđa kneginje Milice i monahinje Jefimije kao i manastira Ljubostinja. Povezuje umetnike sa tradicijom, manastirom kao duhovnim izvorom i stvaralaštvom dve velike žene iz prošlosti.

Kneginja Milica

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Prva srpska vladarka

Kneginja Milica rođena je oko 1335. godine u porodici Nemanjić. Bila je supruga kneza Lazara Hrebeljanovića koji je nakon smrti kralja Uroša postao knez Raške. Za prestonicu odabrali su Kruševac. Umrla je 1405. godine i sahranjena u manastiru Ljubostinja.

Nakon Kosovskog boja vlast je trebalo da pripadne Stefanu, najstarijem sinu kneza Lazara ali on je tada imao samo 12 godina. Da bi zaštitila svoju decu i sačuvala im presto kneginja Milica je preuzela vlast u Srbiji i vladala umesto maloletnog sina Stefana sve do njegovog punoletstva (1389-1393). Bila je prva žena u Srbiji koja je bila vladar.

Spomenik kneginji Milici u Kruševcu

Spomenik kneginji Milici u Kruševcu otkriven 28. juna 2018. godine.

U lošem periodu za državu i narod ona je bila hrabra i kod Turaka je diplomatijom izdejstvovala najpovoljniji mogući položaj za državu. Srbija je postala vazal Turske ali nakon Kosovskog boja to je bilo pod moranje. Jedino je tako mogla obezbediti kakav-takav mir a najveću cenu platila je slanjem najmlađe kćeri Olivere u harem sultana Bajazita. Pored te cene poslala je sinove Stefana i Vuka da borave na turskom dvoru i da sa vojskom učestvuju u turskim ratovima.

Uspela je da sačuva delimičnu samostalnost države. Neprestanu političku borbu vodila je sa Turcima ali i ostalim plemićima u svom okruženju. Vuk Branković je pokušavao da joj preotme vlast, smatrao je da njegov najstariji sin, kao unuk kneza Lazara, ima pravo na presto. Ipak, kneginja Milica je uspela da presto sačuva za svog najstarijeg sina Stefana.

Kada je vlast predala sinu Stefanu Lazareviću odmah se zamonašila i otišla u manastir Ljubostinju. Dobila je monaško ime Evgenija. Iako u mantiji pomagala je sinu i do kraja života obavljala određene diplomatske poslove.

Manastir Ljubostinja

Raskošna lepota manastira Ljubostinja sakrila se u zelenoj dolini reke Ljubostinja. Gradio je Rade Neimar za kneginju Milicu. Gradila je manastir da se u njega smeste žene koje su ostale udovice nakon kosovskog boja a koje su imale obavezu da se zamonaše nakon smrti supruga (kneginje, carice, despotice…).

Manastir Ljubostinja, Zadužbina kneginje MiliceU manastiru je organizovala prepisivačku školu, monahinja Jefimija napisala je čuvenu Pohvalu knezu Lazaru. Kneginja Milica napisala je dva poznata dela: ’’Molitva matere’’ i ’’Udovstvu mojemu ženik’’. Njena deca ćerka Jelena Balšić i sin despot Stefan Lazarević takođe su pisali.

U okviru manastirskog kompleksa izgrađena je crkva u kojoj su sahranjene kneginja Milica (monahinja Evgenija) i monahinja Jefimija.

Uspesi u diplomatiji

Možda je njen najveći uspeh u diplomatiji to što je u Srbiju donela mošti Svete Petke, uz veliku pomoć monahinje Jefimije. Jedno vreme su počivale u Ljubostinji, kasnije ih je despot Stefan preneo u Beograd na Kalemegdan a danas su u Rumuniji u gradu Jaši.

Kneginja Milica, ikonaKneginju Milicu i njenog sina despota Stefana Lazarevića srpska pravoslavna crkva proslavlja kao svetitelje 1. avgusta.

Spomenici kneginji Milici nalaze se u Trsteniku, Kruševcu i Jagodini.

 

Manastir Ljubostinja – mesto za osluškivanje svojih misli

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

U porti manastira Ljubostinja

Manastir Ljubostinja se nalazi u dolini reke Ljubostinje pet kilometara od Trstenika. Sagrađen je krajem 14. i početkom 15. veka. Posvećen je Uspenju presvete Bogorodice. Zadužbina je kneginje Milice i poslednja zadužbina Nemanjića. Mnogo žena udovica nakon Kosovskog boja zamonašilo se u ovim manastiru.

Tišina, priroda, monumentalna građevina stara više od šest vekova i cvrkut ptica. Rano je jutro. Tamni oblaci lagano nestaju iza njih pojavljuju se slabi sunčevi zraci, pojavljuje se svetlost na mestu koje je nekada davno kneginja Milica odabrala za svoju zadužbinu, manastir Ljubostinju. Vekovima stoji tu, dočekuje posetioce da pored nje osete mir, oslušnu svoje srce, svoje misli…

Prvi pogled na manastir, na crkvu izaziva treperenje srca, uzburkanost misli, zastajanja pred raskošnom lepotom. Tek kasnije sledi osećaj spokoja, osluškivanje sebe. Moje osluškivanje donelo je zaključak da moram usporiti život.

Moravska škola

Stil gradnje manastira poznat kao Moravska škola koji je započeo sa gradnjom Ravanice u Ljubostinji je postigao savršenstvo. Ljubostinja je najlepši manastir sagrađen u ovom stilu. Prepoznatljiv po rozetama i vencima ljiljana koji ukrašavaju spoljašnjost crkve i čine je raskošnijom. Rozete ima trinaest, sedam velikih i šest malih. Veoma su izražene.

Zanimljivo je da je Ljubostinja jedini manastir u Srbiji na koga nisu postavljeni kameni ukrasi u obliku životinja i ljudi.

U manastiru je jedno vreme radila prepisivačka škola. Danas je Ljubostinja ženski manastir i jedan od najvećih manastira u Srbiji.

Fragmenti fresaka

Stručnjaci kažu da vizantijska plava u kombinaciji sa zlatnom bojom nije dominantna na najstarijim freskama u Ljubostinji koje su rađene između 1405. i 1409. godine. Bleda crvena-bordo i zelena boja su bile najzastupljenije.

Ulazak u manastirsku crkvu – osluškivanje energije, doživljaj njenog zračenja, pokušaj traganja za bojama uništenih fresaka na zidovima manastira. Svetlost koja dopire do unutašnjosti crkve stvara igru senki koji su poput Jefimijinih niti.

Danas je vidljivo veoma malo fresaka, postoje ostaci koji su u fragmentima jasni i daju nagoveštaj boja. Čini mi se da fragmenti fresaka jače dodiruju dušu, zagledam se dublje i tu modro-plavu liniju koja vijuga na zidu, jedini ostatak od jedne freske, kao da će mi ona otkriti fresku u punom sjaju.

Manastir Ljubostinja

Unutrašnji zidovi manastira izazivaju tugu jer su vredne freske uništene tokom Kočine bune kada su turski vojnici prilikom gušenja pobune zapalili manastir. Manastir je zapaljen jer je vođa bune iz manastira Ljubostinja uputio poziv narodu na pobunu.

Monahinja Jefimija

Monahinja Jefimija, Jelena Mrnjavčević, nakon pogibije muža Uglješe u bici na Marici dolazi na dvor kneza Lazara. Nakon Kosovskog boja i pogibije kneza pomaže kneginji Milici u odgajanju dece i državničkim poslovima. Kada se kneginja zamonašila (nakon što je predala vlast svom sinu Stefanu, kada je postao punoletan) zajedno odlaze u manastir Ljubostinja i tamo ostaju do kraja života.

Monahinja Jefimija je prva pesnikinja i primenjena umetnica u Srbiji. Pokrov za ćivot kneza Lazara ’’Pohvala knezu Lazaru’’ izvezla je zlatnom žicom na crvenoj svili. To je molitva knezu za spas njegove dece, srpskog naroda i nje same.

Njeno vezenje sopstvenih misli pretvorenih u reči bilo je inspiracija za mnoge pesnike koji joj godinama prinose svoje pohvale na pesničkoj manifestaciji ’’Jefimijini dani’’ koja se održava svake godine u junu. Čak i cvrkut ptica u rano jutro ovog juna zvuči kao da ’’recituju poeziju’’.

Mošti Svete Petke

Godine 1398. Stefan Lazarević, sin kneginje Milice i kneza Lazara, je kod Turaka bio optužen za saradnju sa Ugarima pa su kneginja Milica i monahinja Jefimija pošle u grad Ser da kod sultana Bajazita I, kneginjinog zeta, traže oprost za Stefana ali i da mole da im dozvoli da ponesu mošti Svete Petke.

Misiju su uspešno obavile i vratile se sa moštima svetiteljke i najverovatnije prvo ih ostavile u nekom od manastiru u blizini da bi ih kasnije prenele u Ljubostinju. Despot Stefan je mošti Svete Petke preneo na Kalemegdan.

Na kraju posete ostaje pitanje: Da li u porti manastira ili u samoj crkvi čovek iskrenije i lakše razgovara sa sobom?

 

Danica Jovanović – ostvarila želju da postane umetnica

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Slikarka Danica Jovanović završila je Žensku slikarsku akademiju u Minhenu krajem marta 1914. godine a već 12. septembra iste godine streljana je u podnožju Petrovaradinske tvrđave. Imala je samo 27 godina.

Sačuvana je 61 njena slika. Čuvaju se u: Spomen zbirci Pavla Beljanskog i Galerija Matice srpske u Novom Sadu, Narodnom muzeju u Beogradu, Memorijalnoj sobi u Beški…

Obnavljanje crkve u Beškoj 1899. godine bio je događaj koji je uticao na odluke Danice Jovanović, tada je imala 14 godina, da uporno sledi svoju želju i postane umetnica.

Na delu videla je profesionalca slikara koji je oslikavao crkvu i odlučila da se usavršava u slikanju. Školuje se u Novom Sadu zatim kod Bete Vukanović u Umetničko-zanatskoj školi u Beogradu. Bila je to 1907. godina, u Beogradu provodi dve godine.

U Minhen stiže 1909. godine i upisuje se na Žensku slikarsku akademiju. Napredovala je u radu i 1912. primljena je da radi kopije dela u muzeju Pinakoteka. Akademiju je završila u martu 1914. godine.

Pripadala je generaciji modernista, ima mnogo sličnosti sa Nadeždom Petrović: strast prema slikanju, patriotizam i preranu smrt tokom Prvog svetskog rata.

Česti motivi na njenim slikama jesu žene u narodnim nošnjama, najčešće iz Zapadne Srbije. Dala je svoj doprinos očuvanju tradicije slikajući motive na prslucima, pregačama… Izborom tema za slikanje pridružila se Nadeždi Petrović koja se na više frontova borila da se narodna umetnost i motivi sačuvaju.

Pejzaž, mrtva priroda i nekoliko mostova bile su druge teme koje je obradila na svojim slikama.

Autoportret, Danica JovanovicDugo je bila zaboravljena i u svom rodnom mestu i šire. Povodom 100 godina od rođenja 1986. godine organizovana je monografska izložba u Beški i Inđiji.

Druga monografska izložba održana je 2007. godine, tada je objavljena i monografija koju je napisala dr Jasna Jovanov.

U Velikoj galeriji doma vojske Srbije u Beogradu 2014. godine predstavljena su celokupna dela umetnice.

Od 22. oktobra 2022. godine u Maloj galeriji Kulturnog centra u Inđiji otvorena je Memorijalna soba slikarke Danice Jovanović. U Maloj galeriji biće stalna izložba posvećena njoj.

U julu 1922. godine u Minhenu u Kulturnom centru Haus der Donauschwaben održana je izložba posvećena Danici Jovanović ‘’Neostvareni snovi’’. Izložbu je organizovalo Zavičajno društvo ‘’Stara Beška’’ dok je autor postavke bila dr Jasna Jovanov.

Rođena je u Beški 1886. godine, počiva u crkvenoj porti. U parku se nalazi njena bista i trg nosi njeno ime.

Likovna kolonija koja čuva sećanje na slikarku Danicu Jovanović održava se od 1995. godine u Beški.

Manastir Ravanica

Manastir Ravanica

by Draganka Mijic
written by Draganka Mijic

Gradnja manastira Ravanica označila je početak novog načina u gradnji manastira kasnije poznat kao moravski stil. Nalazi se u blizini Ćuprije u dolini reke Ravanica.

Prilazim manastiru Ravanica pored razrušene kule čiji ostaci dominiraju okolinom. Na prvi pogled iako u ruševinama, kula odašilje poruku da je to nekada bio dobro zaštićen manastir sa visokim kulama i debelim bedemima.

Polako se sa puta spuštam ka ulaznoj kapiji. Brda oko manastira, u rano jutro nakon kiše, delovala su pomalo mistično, imala sam utisak da su manastir čvrsto stiskala u zagrljaj.

Proleće je, sredina aprila, oblačno jutro, u blizini manastira čuje se reka kako teče, prilazim skroz do obale, stojim posmatram i osluškujem prirodu. Lišće nije još potpuno izlistalo, napupilo je a male stabljike pri zemlji razvile su više listova nego velike. Priroda se postepeno budi, u svom ritmu.

Manastir Ravanica kod Cuprije

Prolazim kroz jednu kapiju, pa kroz drugu i konačno sam pred vratima manastirske crkve. Manastirska crkva sagrađena je u 14. veku (između 1375. i 1377. godine). Ktitor je knez Lazar Hrebeljanović.

Kada je postao vladar knez Lazar je nastavio tradiciju gradnje manastira koju su započeli vladari iz dinastije Nemanjić. Nije samo sledio iste planove crkava nego je dozvolio neimarima da u arhitekturi ali i umetnicima u oslikavanju crkava da primene neke novine.

Moravska škola je srednjovekovna arhitektura izražena kroz rozete i mnogo ukrasa na fasadi. U zidanju kombinovan je kamen sa ciglom i stvarala se dekoracija na poseban način. Ovaj način posebno je izražen kod manastira Ravanica i Kalenić.

Manastir Ravanica je prvi u nizu izgrađenih manastira koji pripadaju moravskoj školi gradnje. Bila je inspiracija i uzorak po kome su se gradile druge crkve i manastiri u to vreme.

Kamen (belovodski peščar) i opeka, red po red, mnoštvo velikih i manjih prozora, rozete i njihova raskošna dekoracija… Rozete su posebno lepe posebno one velike, ne zaostaju ni ukrasi na fasadi posebno lukovi oko rozeta sa višestrukim pretpletima.

Manastir Ravanica zidan kamenom i ciglom

Počevši od Ravanice stil moravske škole prilikom oslikavanja crkvi posebno ističe kolorit. Najviše su zastupljene zemljane boje crvena i žuta, kao i tamne plave i ljubičaste. Kombinuju se svetlo-plava i zlatna.

Danas su ostaci fresaka u crkvi manastira Ravanica različitog kvaliteta. Gornji deo je potpuno propao, srednji deo je u relativno dobrom stanju zavisi od pozicije i donji deo je prilično očuvan. U prvom delu crkve mnogo je likova svetaca i uopšte fresaka na kojima se jedva prepoznaju konture dok je boja potpuno izbledela.

Uopšte sve freske u crkvi su bledih boja vreme se jasno vidi na njima. Posebnu pažnju obraćam na fresku ’’Sveti ratnici’’. Uživo izgleda kao da je rađena da ostavi trag, da su se preci borili za svoj opstanak i da se nisu predali bez borbe. Tužna sam što su freske u veoma lošem stanju, ali opet takve su bile istorijske okolnosti.

Na fasadi crkve sa desne strane nalazi se jedinstven ukras – grifoni. Njihov nastanak i poruka još uvek su zagonetka. Prihvatam objašnjenje da su ovde kao čuvari.

Manastir Ravanica_Grifoni na zidu

Knez Lazar je sagradio manastir Ravanicu pre kosovskog boja, želeo je da u njoj bude sahranjen.

Nakon Kosovskoj boja knez Lazar je sahranjen u Prištini, nekoliko godina kasnije mošti su iz Prištine prenete u Ravanicu. Za tu priliku monahinja Jefimija izvezla je zlatnim slovima na svili Pohvalu knezu Lazaru kao pokrov.

Tokom Velike seobe Srba monasi iz Ravanice odneli su mošti u Sent Andreju u Mađarskoj. Godine 1697. preselili su se u zapušteni manastir Vrdnik, obnovili ga i dali mu ime Mala Ravanica, po matičnom manastiru iz koga su prvobitno izbegli. Od 1989. godine mošti kneza Lazara počivaju u Ravanici.

Manastir Ravanica proglašen je za kulturno dobro 1979. godine.

‘’Zidanje Ravanice’’ je narodna pesma posvećena gradnji ovog manastira.

Newer Posts
Older Posts