Velike glave od kamena, sa izraženim očima, prepoznatljiv su simbol Lepenskog Vira
Pre 8.000 godina živeli su na obali Dunava ljudi koji su prestali biti nomadi, nastanili su se pored obale reke jer su tu imali dovoljno hrane da ne moraju stalno da se sele u potrazi za njom.
Arheološko nalazište Lepenski Vir
Arheološko nalazište Lepenski Vir nalazi se u Nacionalnom parku „Đerdap“ između Golupca i Donjeg Milanovca. Predstavlja najznačajnije mezolitsko i neolitsko nalazište u Evropi.
Jedini način da se sačuva originalni nalazi sa nalazišta bilo je njegovo izmeštanje iznad nivoa Dunava na mesto gde se danas nalazi.
Profesor Dragoslav Srejović zaslužan je za otkrivanje arheološkog nalazišta Lepenski Vir. Sa studentima arheologije vršio je arheološka istraživanja na ovom području između 1964. i 1971. godine. Povod za brza i konstantna istraživanja bila je izgradnja hidroelektrane na Dunavu kod Kladova i formiranje akumulacionog jezera oko 15 kilometara nizvodno od lokaliteta. Istraživanja je vršio da se ispita sve što je moguće pre nego što je nivo vode bio toliko visok da potopi taj lokalitet.
Ostatke koji su otkrili, oko 130 objekata, izmestili su na novu lokaciju oko 200 metara iznad postojeće a time i iznad novog nivoa vode Dunava. Ostaci su postavljeni u isti položaj kao na originalnoj lokaciji. Profesor je želeo da se lokalitet sačuva u blizini mesta gde je nađen.
Na lokalitetu su pronađena ognjišta – „kuće“, glave – skulpture od kamena peščara, upotrebni predmeti od kamena i kostiju, grnčarija, nakit…
Postojanje naselja sa staništima i svetilištima, kamene skulpture kao zaštitnice kuće dokaz su planskog naselja. Na području Đerdapa pronađeni su u drugim mestima dokazi o mezolitskom periodu.
U Evropi postoje sporadični nalazi iz ovog perioda, dokazi iz Lepenskog Vira svedok su postojanja civilizacije u doba mezolita. Prema postojećim ostacima može se napraviti rekonstrukcija tog vremena – društva i umetnosti.
Naselja u Lepenskom Viru
U prvom periodu postojanja naroda na lokaciji Lepenski Vir bilo je vreme kada su izrađivali kamene skulpture i živeli u kućama. Izvan natkrivenog dela nalazi se nekoliko modela kuće u obliku šatora napravljene od prirodnih materijala.
Drugi period je nastao sa dolaskom drugih naroda na prostor Đerdapa u šestom milenijumu p.n.e. koji su doneli poznavanje poljoprivrede i stočarstva u najranijem obliku. Kod stanovnika Lepenskog Vira pojavile su se alatke za poljoprivredu od kamena, zatim keramika za svakodnevnu upotrebu…
Na lokalitetu Lepenski Vir izdvojena su naselja iz tri perioda: 9500 – 7500 g.p.n.e, 6300 – 5900 g.p.n.e i 5900 – 5500 g.p.n.e.
Prestanak nomadskog načina života i prelazak na stalna staništa koje su im omogućili poljoprivreda i stočarstvo doveo je do bržeg razvoja zajednice i naroda jer više nisu morali da idu u potragu za hranom nego su je uzgajali u mestu gde su živeli.
Sa korišćenjem poljoprivrede selo Lepenski Vir ubrzo je ličilo na selo iz starčevačke kulture koja je trajala do 5500 g.p.n.e. Prepoznatljivost ove kulture su: posuđe od pečene gline – činije, amfore, lonci…
Predmeti sa ovog lokaliteta čuvaju se u Narodnom muzeju u Beogradu i u Zbirci na lokaciji Lepenskog Vira.
Umetnost Lepenskog Vira - kamene skulpture su najstariji vid umetnosti u Evropi
Skulpture su prepoznatljiv znak Lepenskog Vira. Izrađene su od kamena peščara pominje se i kvarc. Pored skulptura izrađivali su žrtvenike i ukrašavali predmete koje su svakodnevno upotrebljavali.
Skulpture su dve vrste figuralne i ornamentalne.
Figuralne su one u kojima su prikazane glave sa očima, obrvama, ušima nosem i ustima. Ornamentalne skulpture bile su ukrašene motivima riblje kosti i meandra.
Krečnjačkim malterom skulpture su bile zalivene, u podovima kuća i iznad glava sahranjenih pokojnika.
Iz perioda izrade skulptura i života u svetilištu izdvaja se skulptura Praroditeljka od kvarcnog kamena peščara. Vreme nastanka između 6.300 – 5.900 godine p.n.e.
Vizitorski centar Lepenski Vir - šta danas možemo da vidimo?
Vizitorski centar na samom lokalitetu Lepenski Vir otvoren je 2011. godine, u okviru njega može se pogledati film o istraživanju lokaliteta koje su radili studenti sa profesorom Srejovićem.
Takođe u okviru centra je izložbeni prostor u kome se može videti figure glava od kamena peščara, oruđe od kamena i kosti koje su stanovnici ovog naselja koristili i koje su sami pravili, grnčarija, ostaci skeleta… Izložba je dobra sve su eksponati koji su tu nađeni na lokalitetu i oslikavaju njegovo postojanje.
Dosegnuti u život ljudi iz tako daleke prošlosti čini se pomalo i bezobrazno. Opet sa druge strane želimo da znamo ko su bili ti ljudi i kako su živeli. Na lokalitetu možemo videti da su gradili kuće po istom principu, da su skoro sve imale kamenog idola…
Dodir prirode pored Dunava na mestu u čijoj su okolini ili možda čak i tu živeli ljudi pre šest ili osam hiljada godina donosi pitanje – da li su uživali u lepoti prirode ili im je život bio neprestana borba za opstanak.
Dunav se lagano ljuljuška dole na dnu, niz strmu padinu nije lako doći do njega ostaje da uživamo samo u zvuku vetra i vode.